ल्हाबब् दुईछेन: तुषित देवलोकबाट बुद्धको पुनरागमन र करोडौं गुणा पुण्यको रहस्य

के तपाईंलाई थाहा छ, बौद्ध धर्ममा यस्ता केही विशेष दिनहरू छन् जसमा गरिएको सानोभन्दा सानो पुण्य कर्मको फल पनि करोडौं गुणा बढेर आउँछ? यस्तै एक महान र पवित्र दिन हो ल्हाबाद दुछेन (ལྷ་བབས་དུས་ཆེན་)। यो दिन बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ, किनकि यही दिन भगवान् बुद्ध देवताहरूको लोकबाट पृथ्वीमा धर्मको प्रकाश छर्न फिर्ता आउनुभएको थियो।

ल्हाबाद दुछेन तिब्बती भाषाको शब्द हो, जसको अर्थ हुन्छ, “देवलोकबाट अवतरण भएको महान् अवसर।” यो बौद्ध पात्रोका चार प्रमुख ‘दुछेन’ (महान् पर्व) मध्ये एक हो। आउनुहोस्, यो दिनको पछाडि लुकेको अद्भुत कथा, यसको गहिरो महत्व र यसलाई कसरी मनाइन्छ भन्नेबारे विस्तृतमा जानौं।

ल्हाबब् दुईछेन: कथा जसले कृतज्ञता र करुणाको पाठ सिकाउँछ

यो कथा भगवान् बुद्धको असीम करुणा, आमाप्रतिको कृतज्ञता र बुद्धत्वको शक्तिको एक जीवन्त प्रतीक हो।

१. आमाप्रतिको कृतज्ञता र देवलोकको यात्रा

भगवान् बुद्धको जन्म भएको सात दिनपछि उहाँकी माता, महारानी मायादेवीको निधन भएको थियो। आफ्नो पुण्य कर्मका कारण मृत्युपछि उहाँले ‘तुषित’ (Tushita) स्वर्गमा देवताको रूपमा पुनर्जन्म लिनुभयो।

बुद्धले बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गरिसकेपछि, उहाँले आफूलाई जन्म दिएर गरेको महान् गुणको बदला चुकाउने र आफ्नी आमालाई पनि संसारको दुःखबाट मुक्त गराउने इच्छा गर्नुभयो। यही महान् उद्देश्यले, बुद्ध आफ्नो ४१ वर्षको उमेरमा अलौकिक शक्ति प्रयोग गरी ‘त्रायस्त्रिंश’ (Trayastrimsha Heaven) देवलोकमा जानुभयो, जहाँ उहाँकी आमा लगायत अन्य देवताहरू पनि उपस्थित थिए।

२. तीन महिनाको गहन धर्मदेशना

त्रायस्त्रिंश देवलोकमा पुगेर बुद्धले आफ्नी आमा र त्यहाँ उपस्थित अन्य हजारौं देवताहरूलाई लगातार तीन महिनासम्म गहन र गम्भीर ‘अभिधर्म’ को उपदेश दिनुभयो। अभिधर्म बुद्धका ती शिक्षाहरू हुन् जसले वास्तविकता, मन र ब्रह्माण्डको प्रकृतिको सुक्ष्म विश्लेषण गर्दछ। बुद्धको अमृतमय वाणी सुनेर उहाँकी आमाले ‘स्रोतआपन्न’ (Sotāpanna) अर्थात् मुक्तिको मार्गको पहिलो खुड्किलो प्राप्त गर्नुभयो र त्यहाँका अनगिन्ती देवताहरू पनि ज्ञानको मार्गमा अग्रसर भए।

३. पृथ्वीमा शिष्यहरूको व्याकुलता र फिर्तीको आग्रह

यता पृथ्वीमा, बुद्धका प्रमुख शिष्यहरू, विशेष गरी महान् ऋद्धि शक्ति भएका मौद्गल्यायन, लगायत अन्य भिक्षु र भक्तजनहरू बुद्धको अनुपस्थितिमा अत्यन्तै व्याकुल भएका थिए। उनीहरूलाई बुद्धको भौतिक उपस्थिति र मार्गदर्शनको तिर्सना थियो। मौद्गल्यायनले आफ्नो दिव्य-दृष्टि प्रयोग गरी बुद्ध देवलोकमा हुनुहुन्छ भनी पत्ता लगाए र उहाँलाई पृथ्वीमा फर्कनका लागि विनम्रतापूर्वक आग्रह गरे।

४. स्वर्गबाट पृथ्वीमा चमत्कारी अवतरण

आफ्ना शिष्यहरूको गहिरो आस्था र प्रार्थनालाई स्वीकार गर्दै, बुद्धले पृथ्वीमा फर्कने निर्णय गर्नुभयो। त्यसपछि देवताहरूका राजा इन्द्र (शक्र) र सृष्टिकर्ता ब्रह्माले बुद्धको अवतरणका लागि एक चमत्कारी व्यवस्था गरे। उनीहरूले स्वर्गबाट पृथ्वीको सांकाश्य (वर्तमान भारतको उत्तर प्रदेशमा पर्ने स्थान) सम्म तीनवटा समानान्तर भर्याङहरू निर्माण गरे:

• बीचको भर्याङ: यो बहुमूल्य वैडूर्य (Beryl) रत्नले बनेको थियो, जसमाथि स्वयं भगवान् बुद्ध अवतरण गर्नुभयो।
• दायाँको भर्याङ: यो सुनले बनेको थियो, जसमाथि देवताका राजा इन्द्रले दिव्य छत्र ओढाउँदै बुद्धको साथमा अवतरण गरे।
• बायाँको भर्याङ: यो चाँदीले बनेको थियो, जसमाथि सृष्टिकर्ता ब्रह्माले चमर हम्काउँदै बुद्धको साथमा अवतरण गरे।

यो अद्भुत र अकल्पनीय दृश्य हेर्नका लागि देवता, मनुष्य र अन्य सबै प्राणीहरू भेला भएका थिए। बुद्धको यो अवतरणलाई उहाँको जीवनका ‘आठ महान् कार्यहरू’ (Eight Great Deeds) मध्ये एक मानिन्छ।

ल्हाबब् दुईछेनको महत्त्व: यो दिन किन यति विशेष छ?

यस दिनको आध्यात्मिक महत्त्व अत्यन्तै गहिरो छ:

• पुण्य करोडौं गुणा हुने दिन: यो दिनलाई “पुण्य-वर्धक दिवस” (Merit-Multiplying Day) भनिन्छ। बौद्ध मान्यताअनुसार, यस दिन गरिने कुनै पनि कुशल (राम्रो) वा अकुशल (नराम्रो) कर्मको फल १० करोड (100 million) गुणा बढेर आउँछ। त्यसैले, यस दिन पुण्य कमाउने कार्यमा विशेष ध्यान दिइन्छ।
• कृतज्ञताको पर्व: यो पर्वले हामीलाई आफ्ना आमाबुबाप्रतिको कृतज्ञता र उनीहरूको गुण कसरी चुकाउन सकिन्छ भन्ने प्रेरणा दिन्छ।
• करुणाको प्रतीक: बुद्धले मनुष्य मात्र नभई देवताहरूलाई समेत दुःखबाट मुक्त गराउन धर्मदेशना दिनुभएको घटनाले उहाँको असीम करुणालाई दर्शाउँछ।
• चार महान् पर्वमध्ये एक: यो पर्व चोथ्रुल दुछेन, सागा दावा दुछेन र चोखोर दुछेनसँगै तिब्बती बौद्ध धर्मका चार प्रमुख पर्वहरूमध्ये एक हो।

ल्हाबाद दुछेन कहिले र कसरी मनाइन्छ?

यो पर्व तिब्बती चन्द्र पात्रोको नवौं महिनाको २२ औं दिनमा पर्दछ। ग्रेगोरियन क्यालेन्डर अनुसार यो सामान्यतया अक्टोबर वा नोभेम्बर महिनामा पर्छ।

यस दिन बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले निम्न पुण्य कार्यहरू गर्दछन्:

• गुम्बा र विहार दर्शन: पवित्र स्थलहरूको दर्शन गर्ने, पूजाआजा गर्ने र लामा गुरुहरूबाट आशीर्वाद लिने।
• बत्ती बाल्ने (छ्योइमे): अज्ञानताको अन्धकार हटोस् र सबै प्राणीमा ज्ञानको ज्योति फैलियोस् भन्ने कामनाका साथ हजारौं घिउको बत्ती बाल्ने।
• कोरा गर्ने (परिक्रमा): स्तुप, गुम्बा वा पवित्र स्थलको वरिपरि मन्त्र जप्दै श्रद्धापूर्वक परिक्रमा गर्ने।
• प्रार्थना र मन्त्र जप: सामूहिक वा व्यक्तिगत रूपमा प्रार्थना गर्ने र मन्त्रहरू (जस्तै: ॐ मणि पद्मे हुँ, शाक्यमुनि बुद्धको मन्त्र) जप गर्ने।
• अष्टशीलको व्रत: धेरै उपासक/उपासिकाहरूले २४ घण्टाका लागि हत्या, हिंसा, चोरी, झुट, यौन दुराचार, मनोरञ्जन, उच्च आसन र असमय भोजनबाट टाढा रहने अष्टशीलको व्रत लिन्छन्।
• दान-पुण्य: गरिब, दुःखी, असहाय वा भिक्षु संघलाई भोजन, वस्त्र, औषधि आदि दान दिने।